Eκείνες οι φωτογραφίες τυπωμένες στο εξώφυλλο του 'Obserνer" το 1989, που απεικόνιζαν ανθρώπινα σώματα, εγκαταλειμμένα στο κρατικό θεραπευτήριο της Λέρου, δύσκολα θα φύγουν από την σκέψη μας. Στην απόγνωση των ανθρώπων αυτών, διαπιστώναμε τα κύρια χαρακτηριστικά της ασυλικής λειτουργίας, την απώλεια δηλαδή των ικανοτήτων και την στέρηση των ρόλων του ατόμου, που υποφέρει (συναισθηματικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά), την εγκατάλειψή του, το αδιαφοροποίητο και απρόσωπο του χώρου εγκλεισμού, το "σταματημένο χρόνο", όπως και την ψυχολογική βία που ασκούσε σε ασθενείς και εργαζομένους η στασιμότητα αυτή σε συμβολικό, φανταστικό και πραγματικό επίπεδο.
Παράλληλα, η παρουσία της καταστάσεως αυτής στο κοινωνικό σώμα, αλλά και σε θεσμικούς φορείς μιας μόνιμης προ κατάληψης για τα θέματα των Ψυχικών παθήσεων, συνέθετε μια πραγματικότητα, η οποία έπρεπε να αλλάξει. Από τότε πέρασαν 5 χρόνια. Στο διάστημα αυτό έγιναν σοβαρές τομές, ειδικά στα με γάλα Ψυχιατρικά νοσοκομεία, με αποτέλεσμα να βελτιωθούν αισθητά οι όροι παροχής υπηρεσιών και φροντίδας στους ασθενείς. Ο τελικός στόχος είναι η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου και αποτελεσματικού δικτύου υπηρεσιών ψυχικής υγείας, που θα στηρίξει τις ανάγκες του πληθυσμού, θα είναι ανοικτό στα αιτήματά του, και το οποίο, μέσω κατάλληλης οργάνωσης, θα δίνει απαντήσεις.
Η ανάγκη για άμεση απάντηση στα αιτήματα του πληθυσμού γίνεται όλο και πιο επιτακτική, καθώς σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού υγείας, μία στις τέσσερις οικογένειες παγκοσμίως έχει στους κόλπους της ένα μέλος με Ψυχική διαταραχή (το ίδιο αντιστοιχεί στη Ρόδο).
Προκειμένου να δια σφαλιστεί η συνέχεια της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και μετά το πέρας της ειδικής χρηματοδοτικής στήριξης από την Ε.Ε., στα τέλη του 1995 το υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, εκπόνησε ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο με το κωδικό όνομα "Ψυχαργώς". Συγκεκριμένα, καταρτίστηκε με το Νόμο 2716/99 για την. ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, ένα δεκαετές πρόγραμμα, το οποίο στοχεύει στη συνέχιση του ρυθμού της μεταρρύθμισης, με έμφαση· στην ανάmυξη κοινοτικών υπηρεσιών ψυχικής υγείας, στην κοινωνική ένταξη και επανένταξη των ασθενών και στην είσοδο στον εργασιακό χώρο των ατόμων αυτών με προβλήματα ψυχικής υγείας. Ωστόσο, προκειμένου να επιτύχει η διαδικασία διεύρυνσης της μεταρρύθμισης απαιτούνται, κατά τη γνώμη μου οι εξής τέσσερις προϋποθέσεις:
1. Πρέπει να τεθεί ως βασική προτεραιότητα στην ατζέντα της ελληνικής πολιτείας και των θεσμικών εκπροσώπων της.
2. Η νοοτροπία όλων των εμπλεκομένων φορέων πρέπει να αλλάξει
3. Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η βούληση κατάργησης των ψυχιατρικών νοσοκομείων δεν αποτελεί απλώς μια υπόθεση φιλανθρωπίας και ουμανισμού, αλλά και μια υπόθεση τεχνική και επιστημονική.
4. Για να υπάρξουν ουσιαστικά αποτελέσματα κρίνεται απαραίτητη η συνεργασία όλων των ενδιαφερομένων μερών: ασθενών, οικογενειών, μη κυβερνητικών οργανώσεων με μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα, εθελοντών, επαγγελματιών ψυχικής υγείας, πολιτικών κομμάτων, τοπικών κοινωνιών (σημερινή κατάσταση).
Κατά την πρώτη φάση του "Ψυχαργώς" (2000-2002) 700 ασθενείς φιλοξενούνται στις υπάρχουσες κοινοτικές δομές και μέχρι το 2006 εκτιμάται ότι τουλάχιστον 4.000 νοσηλευόμενοι σε ψυχιατρικά νοσοκομεία, μετά από κατάλληλη προετοιμασία, θα μετακινηθούν προς τις κοινοτικές δομές, όπως είναι τα προστατευόμενα διαμερίσματα, οι ξενώνες και τα οικοτροφεία.
Επίσης έχει ήδη αρχίσει η ανάπτυξη ενός κοινωνικού δικτύου υπηρεσιών (νοσηλευτικές μονάδες στα γενικά νοσοκομεία, κέντρα ψυχικής υγείας, κινητές μονάδες, κέντρο αντιμετώπισης κρίσεων, κέντρα ημέρας, απασχόλησης, ιατροπαιδαγωγικά κέντρα) και δράσεων που αφορούν την επαγγελματική κατάρτιση και αποκατάσταση των ψυχικά πασχόντων, τη συνεχή κατάρτιση των επαγγελματιών υγείας και τη συνολική αξιολόγηση του προγράμματος.
Με άλλα λόγια υπάρχει μια τεχνογνωσία για την εφαρμογή αποτελεσματικών παρεμβάσεων. Ωστόσο, η εφαρμογή αυτή προσκρούει σε σημαντικές αντιστάσεις. Μολονότι υπάρχει σε κεντρικό πολιτικό επίπεδο η συναίνεση όλων των πολιτικών κομμάτων, συνδικάτων, συλλόγων, δήμων και κοινοτήτων, Ιεράς Συνόδου, πρόσκλησης Προέδρου Δημοκρατίας κ.τ.λ. για τον αποϊδρυματισμό, σε τοπικό επίπεδο, όμως, διαπιστώνονται σοβαρά προβλήματα. Οι προκαταλήψεις, το στίγμα και οι συνακόλουθες διακρίσεις προς τα άτομα με ψυχικές διαταραχές είναι πάντα στο προσκήνιο, όπως σε όλες τις χώρες, έτσι και στη χώρα μας παρά τις πρωτοβουλίες και τους κανόνες αποστιγματισμού.
H κυριαρχία των πελατειακών σχέσεων και ο ανέξοδος λαϊκισμός, επηρεάζουν αρνητικά την εφαρμογή διαφόρων προγραμμάτων με αποτέλεσμα σε αρκετές περιπτώσεις να είναι όχι μόνο αδιάφορη, αλλά και αρνητική η στάση των τοπικών κοινωνιών και των εκπροσώπων τους (εντελώς αδιάβαστοι). Γι' αυτό, λοιπόν, η αναγκαιότητα της συνεχούς ψυχιατρικής μεταρρύθμισης δεν είναι μόνο η αξιοποίηση και δημιουργία υπηρεσιών ψυχικής υγείας, αλλά επίσης και η προσδοκία να δώσει το πραγματικό όραμα μιας κοινωνίας χωρίς διακρίσεις, αποκλεισμούς, παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων και με στόχο μια δίκαιη δημόσια κριτική.
